Historische kalkmortels - beter of slechter dan moderne equivalenten?

08.06.2026

Deze vraag krijgen wij vaak gesteld. Hoe vaker wij haar krijgen, hoe gedetailleerder wij kunnen antwoorden. Hoewel... er is eigenlijk nooit één antwoord.

Allereerst moet duidelijk zijn wat een goede prestatie van een kalkmortel uitmaakt. Het besef van een goede mortel week in de geschiedenis sterk af van wat wij tegenwoordig, met alle scheikundige en industriële raffinesses, als goede mortel beschouwen.

Historisch gezien was het uitdagend om met de beschikbare materialen en technieken waterdicht te bouwen. Dat was geen vanzelfsprekendheid maar het was ook niet onmogelijk.

Er bestonden mortelrecepturen, bouwwijzen, kennis, ervaring, werktechnieken en praktische oplossingen om vocht en water te beheersen.

Het huidige maatschappelijke besef gaat ervan uit dat absolute waterdichtheid in de bouw wenselijk is. Tijdens restauraties wordt dit uitgangspunt echter vaak vermengd met historische bouwprincipes. Dat pakt nadelig uit voor zowel het behoud van historische bouwmaterialen als de kwaliteit van de leefomgeving.

Binnen het raamcontract met de gemeente Utrecht konden wij, naast theoretisch onderzoek naar normen en bindmiddelproducties, deze vraag op een bijzondere manier nader onderzoeken.

Daarvoor doken wij de archieven in en bestudeerden schilderijen van de Utrechtse stadsgezichten uit de periode vóór de uitvinding van camera's en moderne bouwmaterialen.

Al snel bleek dat niet ieder schilderij geschikt was. Hoewel tekeningen en schilderijen vaak voor kranten werden gemaakt, werkte niet iedere kunstenaar even gedetailleerd. Daarom ontwikkelden wij een werkbare methode voor de interpretatie van onze historische inspecties.

Vervolgens bezochten wij locaties die geschilderd waren en die nog steeds bestaan. Wanneer een schilderij voldoende detail toonde, bijvoorbeeld in metselverband of historisch-bouwkundige kenmerken, werd het als betrouwbare bron opgenomen in de studie.

Als hoogtepunt ging Inge met haar aquarelleer-vaardigheden zelf aan de slag en schilderde wat zij vandaag in het wervengebied ziet. Hoewel zij door jarenlange samenwerking veel weet van vocht in historisch metselwerk, schilderde zij uitsluitend wat zij zag en stond zij minder stil bij de betekenis ervan.

Na afloop van het project kreeg zij een belangrijke vraag: had zij op de historische schilderijen evenveel mossen, planten en varens gezien als op haar eigen tekeningen? Haar antwoord was duidelijk: "Nee!"

De hieronder vertoonde schilderijen zijn afkomstig uit het digitale stadsarchief van Utrecht.